Design en muziek

Design en muziek, dagelijks ben ik er graag mee bezig. Beiden zijn m’n passie en m’n werk. Gek genoeg lijken deze twee verschillende expertises heel erg veel op elkaar. Ik zie namelijk tal van overeenkomsten wanneer je het analyseert en de basiselementen van de twee met elkaar vergelijkt.

Muziek als grootste inspiratiebron?

Muziek, het is wellicht de meest concrete belichaming van de essentie van de natuur. Het samenspel van frequenties lijkt onlosmakelijk verbonden met de chemie die zich op moleculair niveau afspeelt. Die gelijkenis fascineert me al jaren. Om dit enigszins begrijpelijk te maken, moeten we even duiken in de scheikunde-theorie die stelt dat materie is opgebouwd uit atomen, welke weer bestaan uit elektronen en die uit neutronen en protonen, waarvan een nog kleiner deel zou moeten bestaan uit quarks.

Het is om mij het even of de uiteenzetting van de deeltjes klopt, de belangrijkste bevinding is dat materie opgebouwd blijkt te zijn uit afzonderlijke deeltjes die in de ruimte schijnen te vibreren en roteren op een bepaalde frequentie. Tezamen vormen zij op die manier alle materie, oftewel hetgeen wat wij kunnen waarnemen.

Ik stel dit met alle onzekerheid, omdat ik alles behalve er op uit ben om een absolute waarheid te verkondigen, sterker nog: mijn vraag is om al hetgeen wat ik uiteenzet in twijfel te trekken, opdat bij jezelf de juiste conclusie zich zal aandringen.

Frequenties

In ieder geval, wanneer we uitgaan van het concept dat bij zowel materie als muziek het principe van “frequenties” een essentiële rol speelt, hebben we hier al een eerste voorbeeld gevonden om de gelijkenis te illustreren. Zo komen diverse vormen van materie voort uit de diversiteit waarop de deeltjes op een bepaalde frequentie voortbewegen. Op een soortgelijke wijze is er een diversiteit aan geluid mogelijk door de diversiteit aan frequenties die door trillingen in de lucht teweeg zijn gebracht. Dit principe van een “frequentie”, drukken we uit in “hertz”

Hertz

Eenheid van trilling, nl. 1 trilling per seconde (vandale.nl). Een hertz is dus een eenheid om uit te drukken hoeveel trillingen zich voordoen per seconde. Bij materie is er sprake van een zodanig hoge frequentie dat we daar met ons inbeeldingsvermogen nauwelijks een visuele voorstelling van kunnen maken. Echter is door geluid over te dragen op een plaat met daarop een vloeibare of korrelige materie, er een heel goed beeld van te creëren. Een van de meest concrete experimenten daarvan is “Cymatics” van Hans Jenny.

Cymatics

Een studie waarbij er vele experimenten zijn gedaan met het omzetten van frequenties naar beeld. Dit werd gedaan middels een luidspreker die een bepaalde frequentie overbrengt op een plaat met daarop water, zand of een andere korrelige stof. Door de plaat van bovenaf te bekijken en te fotograferen werden er allerlei patronen en mathematische vormen zichtbaar bij de desbetreffende frequentie. Die vormen die zich openbaarden zijn prachtig vastgelegd in het boek “Cymatics: A Study of Wave Phenomena & Vibration”.

Patronen

Het onderzoek van Cymatics maakt op een zeer eenvoudige manier inzichtelijk hoe geluid en beeld kunnen voortvloeien uit een frequentie. Bij iedere frequentie ontstaat er namelijk een bepaald patroon, het houd deze vorm aan zolang de frequentie constant blijft. Zodra de frequentie verandert, vervormt het patroon naargelang de frequentie. Dit gegeven kunnen we in verband brengen met de wijze waarop de diversiteit aan materie mogelijk is. Als we ons inbeelden dat moleculen door hun verschillende frequenties, verschillende eigenschappen belichamen, is voor te stellen dat de samensmelting van de moleculen met ieder hun unieke frequentie weer kan leiden tot een nieuwe frequentie, oftewel een nieuwe vorm van materie. Eigenlijk net zoals verschillende frequenties van geluid tezamen een nieuwe klank voortbrengen. Op diezelfde wijze zien we dit ook terug bij het kleurenspectrum.

Kleurenspectrum

De grote diversiteit aan kleuren is mogelijk doordat licht bestaat uit een zeer breed spectrum, bij “licht” spreken we doorgaans over golflengtes. De overige frequenties die buiten het begrip “licht” vallen, zijn helaas niet met het blote oog waar te nemen. Echter kunnen we vooralsnog van het geluk spreken dat we als mens beschikken over de capaciteit om via onze ogen en hersenen een groot scala van de beschikbare frequenties te vertalen naar een concreet beeld. Dankzij die gave kunnen we al het moois om ons heen waarnemen.

Harmonie

Dankzij onze ogen en oren kunnen we dus van alles zien en horen, het is echter niet altijd per definitie “mooi”. Net zoals een klank of combinatie van klanken onprettig kan klinken, kan ook een kleur of een bepaalde combinatie van kleuren minder fraai ogen. In dit opzicht zien of horen we hoe de diversiteit aan frequenties niet vanzelfsprekend in een bepaalde balans is wanneer deze willekeurig worden gecombineerd. Echter wanneer de juiste klanken of kleuren (frequenties) met elkaar samenwerken is er bij een reeks specifieke combinaties altijd sprake van een harmonieuze samenwerking. De kleuren of klanken tezamen zijn dan in balans, of zorgen met elkaar voor het juiste evenwicht. In dit soort gevallen lijkt er sprake te zijn van een natuurlijke vorm van harmonie, waardoor dit gemeenschappelijk wordt aanvaardt als esthetisch.

Esthetiek

In de kern van de natuur, namelijk het gebied van “frequenties” lijkt dus een soort formule verscholen te zitten wat de regel vormt of iets wel of niet als “harmonieus” ervaren kan worden. Dat gegeven is natuurlijk uitermate interessant wanneer je als ontwerper of muzikant zoekt naar de juiste compositie.

Compositie

Tijdens het componeren van muziekstuk is er aandacht voor allerlei facetten die bijdragen aan het creëren van harmonie. Zo wordt er onder andere gelet op de toonsoort, het ritme en de variatie daarin. Een prettige combinatie van tonen, of een aansprekend ritme lijken we van nature met een gezond verstand te kunnen herkennen. Hiermee bedoel ik niet dat iedereen van nature een geboren muzikant is, echter is vrijwel iedereen met een goed gehoor en gezond verstand in staat om een valse toon te onderscheiden van een zuivere, ongeacht de persoonlijke voorkeur. Ditzelfde geldt voor de maat van het ritme, indien deze op een bepaalde manier constant is en ‘swingt’, dan roept dit automatisch het gevoel op om te dansen. Hiermee bedoel ik dus wederom niet dat iedereen van nature kan dansen, maar wel van nature kan erkennen dat een bepaald ritme prettig klinkt en dat wanneer het desbetreffende ritme ontregeld raakt, het gevoel bij de luisteraar heerst dat de balans die er was ontregeld is.

Ritme

Dat gevoel of iets wel of niet een juist ritme oftewel patroon volgt, is wellicht het meest essentiële gevoel om naar te luisteren tijdens het vormgeven en componeren. Een vakbekwame designer of muzikant zal zich hierin hebben gespecialiseerd, men heeft er in dat geval als het ware ‘gevoel voor’, maar zoals in de vorige paragrafen uiteen is gezet, is er een bepaalde logica die ten grondslag ligt aan de gecreëerde harmonie en is er mogelijk eerder sprake van een natuurlijk evenwicht waartoe de designer of muzikant opzettelijk, dan wel per toeval toe is gekomen.

Formule

Je zou dus kunnen stellen dat wanneer je de logica van frequenties inziet, je een formule hebt om harmonie te kunnen creëren. Om tot die formule te komen moeten we de basisprincipes van frequenties in relatie tot harmonie verder analyseren. Want als er volgens een bepaalde logica een harmonieuze klank middels een voorgeschreven combinatie van frequenties teweeg kan worden gebracht, dan ligt de sleutel ogenschijnlijk in de wijze waarop de combinatie is samengesteld. Je zou daardoor kunnen stellen, dat wanneer je het verband kan achterhalen tussen de diverse combinaties die een harmonieuze klank teweegbrengen, je daaruit een formule kan destilleren die de logica omvat om tot allerlei harmonieuze combinaties te komen.

Phi, gulden-snede

Die formule moet er zijn, gezien het feit dat wij als mens in staat zijn om muziekinstrumenten te vervaardigen, daarvoor moeten wij op z’n minst over de logica van harmonie beschikken. Dat wijst erop dat de mens een bepaalde logica onder de knie heeft gekregen om instrumenten zodanig samen te kunnen stellen dat deze in zekere mate gegarandeerd harmonieuze teweegbrengen. Dit betekent opnieuw niet dat per definitie ieder die op bijvoorbeeld een piano speelt een prachtige akkoord kan aanslaan, dit geldt wel wanneer je over de kennis beschikt wat mooi klinkende akkoorden zijn en welke goed samengaan. Om over die kennis te beschikken dienen we te begrijpen hoe een piano is opgebouwd om te weten waarom een specifieke combinatie van toetsaanslagen leidt tot een harmonieuze klank of compositie.

De logica die aan de harmonie van de piano ten grondslag ligt, lijkt men gevonden te hebben in het getal “phi” oftewel het getal van de gulden snede: 1,618...

Een octaaf op een piano wordt namelijk gespeeld met 8 witte toetsen en 5 zwarte, in totaal dus 13. De zwarte toetsen zijn verdeeld in twee en drie. Dit verdeling leidt tot de volgende cijferreeks: 2, 3, 5, 8, 13. Deze reeks volgt de “Fibonacci-reeks”.

Fibonacci-reeks

De Fibonacci reeks is een eigenaardige rij van getallen die tezamen een bepaalde logica vertegenwoordigen.

Deze rij begint zo: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89. De rij start met twee enen en elk volgende getal krijg je door de twee voorgaande getallen bij elkaar op te tellen. Als we de quotiënten van twee opeenvolgende Fibonacci-getallen op een rij zetten, zien we iets opmerkelijks: 1/1 = 1; 2/1 = 2; 3/2 = 1,5; 5/3 ≈ 1,667; 8/5 = 1,6; 13/8 = 1,625; 21/13 ≈ 1,615; 34/21 ≈ 1,619; 55/34 ≈ 1,618; 89/55 ≈ 1,618. Deze quotiënten naderen een vaste waarde. Hoe verder je komt in de rij van Fibonacci, hoe dichter het quotiënt van twee opvolgende getallen in de buurt komt van het gulden-snede-getal. De exacte waarde van dit getal, meestal aangeduid met de Griekse letter φ, is (1 + √5)/2.

Het gulden-snede getal lijkt dus een sleutel te vormen voor een evenwichtige maatverdeling. Het is een formule die zich zowel leent voor de logica van de harmonie van muziek, alsmede voor kunst en techniek. Bovenal komt het ook in de natuur op allerlei plaatsen voor:

Als je bijvoorbeeld goed kijk naar de verdeling van de zonnebloemzaden in een zonnebloem, kun je spiralen zien waarvan sommige met de klok meedraaien en sommige tegen de klok in lopen. De grootte van de zonnebloem bepaalt het aantal spiralen. Meestal tel je 34 spiralen die de ene kant op wijzen en (je raadt het al) 55 die de andere kant op wijzen. Bestudeer eens een bloemkool van de bovenkant. Als je goed kijkt, kun je hier ook een spiralenpatroon zien (meestal 5 met de klok mee en 8 tegen de klok in). Ook de rangschikking van blaadjes rond de stengel van een plant volgt vaak de beroemde reeks. De blaadjes zitten niet allemaal aan dezelfde kant van een stengel, maar staan spiraalsgewijs om de stengel. Het aantal blaadjes per omloop volgt de Fibonacci-reeks, bijvoorbeeld per omwenteling om de stam staan twee blaadjes (1/2) of acht blaadjes per drie omwentelingen.

(nemokennislink.nl)

Het inzien van deze logica is een eerste stap, een tweede is het begrijpen en kunnen toepassen daarvan. De gulden-snede en de Fibonacci reeks zijn ansich relatief eenvoudig te verwerken. De moeilijkheidsgraad zit hem in het feit dat beiden de logica van harmonie in de breedste zin niet volledig kunnen omvatten, daarvoor is het principe van harmonie in alle mogelijke contexten te divers. Ogenschijnlijk zijn er tal van mathematische formules die facetten van de natuur of evenwicht kunnen definiƫren, maar dat maakt nog geen universele theorie die het hele principe van harmonie begrijpelijk maakt.

Conclusie

Mijn grootste levenswerk is daarom om te begrijpen hoe het samenspel van frequenties is gerelateerd aan harmonie, om de vaardigheid van het maken van een evenwichtige compositie te perfectioneren en zowel klank als kleur in de juiste samenstelling te kunnen combineren, alsmede tonen en tempo. Nader onderzoek moet uitwijzen wat hierbij allemaal komt kijken.


Written by Marco van Zomeren

Designer & Music producer
“On a audio visual journey for harmonious moments”

Sign up for updates